Đình làng Phan Long

Như mọi miền đất trong cả tỉnh, cả huyện, Ba Đồn là một địa phương có một bề dày văn hóa đáng kể. Tài liệu khảo cổ đã chứng minh cho sự tồn tại của dân cư Tiền Chăm cách đây chừng 5000 năm. Di chỉ Ba Đồn I, Ba Đồn II với hàng nghìn hiện vật gồm các dụng cụ sản xuất, dụng cụ chế biến thức ăn . . . bằng đá mài, đẽo; đồ trang sức, đồ gốm với những hoa văn, họa tiết giống như những hiện vật phát hiện được ở Sa Huỳnh (Quảng Ngãi), Bàu Tró (Đồng Hới). Đó là nền văn hóa thể hiện một cuộc bùng nổ của cách mạng đồ đá mới, sơ kỳ đồ đồng, ghi nhận một trình độ kỹ thuật và phát triển nông nghiệp lúa nước khá sớm.

Nằm trong hệ thống phong tục văn hóa nông nghiệp nói chung, dân Ba Đồn cũng theo tín ngưỡng đa thần. Thiên thần và nhân thần. Họ thờ cúng tổ tiên, ông bà, đồng thời cũng tôn thờ, bái lạy thành hoàng, thần linh, những vị có công đức với dân, với nước. Họ còn thờ Phật, thờ đức Khổng Tử, còn cúng bái, tưởng nhớ cả các vong hồn phiêu bạt.

Từ khi có sắc chỉ đặt tên làng Phan Long, các tập tục, lễ hội cũng đi vào quy củ.

Trung tâm làng Phan Long xưa có một ngôi đình lớn thờ thần thành hoàng Nguyễn Đức Tuân. Dân còn kính cẩn gọi ngài là Quan Tả, do ngài được phong tước Tả Quận công. Ngài là một trung thần thời Hậu Lê, từng đứng đầu cai quản Bắc Bố Chính. Ngài không những là một vị quan hết lòng chăm lo cho dân mà còn là một vị lương y tài giỏi, giàu y đức. Khi ngài qua đời, được vua Lê truy phong Dực Bảo Trung Hưng Linh Phù và Đoan Túc Tôn Thần. Khi tế ngài, mở đầu văn tế thường có câu :"Tái gia phong tăng rực bảo đôn ngưng tôn thần vị tiền thượng thượng đẳng thần". Ngài có người cháu là lương y rất tài giỏi, từng chữa lành bênh cho nhà vua, được phong là Lang y, sau đi sứ chữa lành bệnh cho nhà vua Trung Quốc, được phong Lưỡng quốc Lang y.

Mỗi năm dân tế Thành hoàng 2 lần vào tháng Giêng và tháng 8. Trong ngày tế lễ đó, làng còn mời tất cả các vị thần khác (bách thần) về cùng thượng hưởng.

Đình làng được xây dựng vào thời kỳ cuối triều Hậu Lê.

Kiến trúc của đình làng cũng không khác mấy so với các đình làng trong vùng, gồm một đình chính 3 gian 2 chái, phía sau là đình hậu, thấp nhỏ hơn, kiến trúc theo lối chữ "công" truyền thống. Đình trong (hậu cung, nội điện) là chỗ thâm nghiêm, thờ đức Thành hoàng. Trong cùng là cung cấm, nơi an phụng của thần vị, có bài vị đặt trong long ngai, long khảm. Trước nơi an phụng thần vị là bàn thờ, có đồ thờ, ngũ sự bằng đồng, đài rượu, quả trầu, còn có hòm sắc, đựng sắc phong, kinh sách và thần tích. Trước bàn thờ là hương án, trên có bình hương. Hai bên bàn thờ, hương án có hai hàng tự khí (cờ quạt, tàn lọng, đồ bát bửu, ngựa bóng, ngựa bạch hoặc voi). Gần cung cấm thường có 1 cờ, 1 biển (cờ vía, ngựa vía) đề chức tước của Thành hoàng.

Đình làng mới đang được thi công trên chính nền của Đình làng cũ

Trên nóc đình là hình tượng lưỡng long chầu nguyệt. Đình được làm bằng các loại gõ quý, trong đó có khá nhiều loại được khai thác từ lùm lòi của làng. Kéo, xà, rường được chạm khắc tinh vi những phù điêu Long, Lân, Quy, Phượng; Ngư, Tiều, Canh, Mục. Đình hướng về chính Bắc, có kết cấu mái cong, gọi là đao mái. Mái cong thanh thoát, nhẹ nhàng là một nét đặc trưng nghệ thuật độc đáo của kiến trúc gỗ truyền thống Việt Nam. Mái cong hòa với dáng cây đa cổ thụ. Hình ảnh "cây đa, giếng nước, mái đình" trở thành di sản văn hóa vật thể, biểu hiện một khía cạnh văn hóa tâm linh của nguười Việt.

Trước đình làng là một sân rộng, hai bên có nhà tả vụ, hữu vụ. Hai con voi đá trấn giữ hai bên, làm cho ngôi đình thêm uy nghi bội phần. Quanh đình xây hàng rào. Vào đình, mọi người đi qua một cửa tam quan với hai cây cột xây to cao, có chạm trỏ, trên đỉnh cao các cột là hai con nghê oai phong, ốp sành sứ màu Trung Quốc rất đẹp. Tấm bình phong lớn, phía trước có kỳ lân đắp nổi phù điêu khá sắc sảo. Phía sau là phù điêu các loại hoa cách điệu. Tiếp ngay sau bình phong là cột cờ, rồi đến một lư hương khá lớn. Ngày lễ, sau khi phát lệnh bằng chiêng trống, tổ chức dâng hương tại đây trước khi cho rước kiệu, long đình, hương án đi đón Thành hoàng từ miếu đôi về đình. Lư hương này còn là nơi hóa các bài văn tế vừa đọc xong khi hành lễ. Bốn cây đa cổ thụ mấy người ôm không xuể ở bốn góc đình. Tăng thêm bóng mát, còn có mấy cây gối, làm cho đình làng thêm dáng vẻ sầm uất, linh thiêng. Phía trước cổng chính là một đám ruộng vuông vức, khá sâu, gọi là Hạ sào, trước khi đi đo ruộng đất để phân chia, làng ra đo ruộng này trước để chuẩn mực lại thước tấc. Tương truyền, thời xa xưa, khi lùm lòi nơi đây còn rậm rạp, nối liền Cửa Truông đến lùm lòi các làng Tượng Sơn, Pháp Kệ, Vân Tiền, hổ trên rừng đã từng về đến vùng này. Cũng phía trước đình làng, có một thửa ruộng công, gọi là điền tử, không quân phân, chuyên cấy lúa nếp mỗi năm hai vụ. Nếp dùng vào việc cúng tế trong lễ Thanh minh, cúng cô hồn trong lễ xá tội vong nhân.

Sau Cách mạng, đình là nơi làm việc của chính quyền mới, nơi hội họp của dân làng, nơi dân quân tập luyện. Nơi đây ban ngày từng diễn ra các cuộc tiẽn đưa các chàng trai làng ra lính, các đoàn dân công hăng hái đi phục vụ chiến trường Trung Lào. Đêm đêm, các lớp Bình dân học vụ vang vọng tiếng đánh vần. Tuy các lễ hội có thuyên giảm ít nhiều nhưng lòng ngưỡng vọng của nhân dân thì vẫn không hề thay đổi.

Đình làng vẫn tồn tại giữa đồng dất Ba Đồn, giữa trái tim những người con xứ sở cho đến ngày giặc Mỹ trút hàng trăm tấn bom đạn lên đất này. Đình bị tàn phá. Cột kéo, rường xà, gạch đá của ngôi đình ấy được dùng vào những việc vô cùng ý nghĩa. Phần được lát đường cho xe ra tiền tuyến, phần được dùng xây dựng trận địa pháo bảo vệ thôn làng, phần dùng làm nhà hầm cho trạm xá, cho trụ sở làm việc của Đảng uỷ, Ủy ban. Các vị thần linh thiêng của Ba Đồn cũng góp công, góp của cùng nhân dân chống giặc.

Ngày nay, nhằm khôi phục truyền thống văn hóa tâm linh, tạo dựng lại một dấu ấn sâu sắc của quê hương, thể theo nguyện vọng của nam phụ lão ấu trong làng cũng như của rất đông những con em, dù ở xa quê, nhưng lòng mãi hướng về nguồn cội, một dự án đã hình thành để mai đây, trên nền đất cũ, một ngôi đình "đàng hoàng hơn, to đẹp hơn" lại được xây dựng, làm tâm điểm cho truyền thống hiếu thuận, lòng yêu quê hương, niềm tự hào của nhân dân Ba Đồn trên con đường xây dựng cuộc sống mới. (Ngày 10 tháng Giêng Đinh Hợi, khởi công xây dựng lại Đình, ngày 2 tháng 7 làm lễ đặt thượng lương).

Nguồn bài viết : Lịch sử Đảng bộ thị trấn Ba Đồn

Tháng 6.2000